ABD ile İran arasındaki görüşmelerin neticesinde Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif, barış anlaşmasına ulaşıldığını ve imzaların 19 Haziran’da İsviçre’de gerçekleşeceğini duyurdu. ABD Başkanı Donald Trump ve İran Dışişleri Bakanı Yardımcısı Kazım Garibabadi de bu anlaşmaya varıldığına dair onay verdiler. Anlaşmanın ne kadar uygulanacağı ise, iki ülke arasındaki ilişkilerin doğası gereği şimdiden merak edilen bir konu haline geldi. Peki, 1979 devriminden önce yakın iki müttefik durumundaki İran ve ABD arasındaki ilişki nasıl bu noktaya geldi? Tahran ve Washington arasında yaşanan dönemdeki 7 kritik kırılma noktası nelerdi?

ABD ile İran ilişkilerindeki en büyük kırılma noktası “1979 devrimi” olarak kabul edilir. Devrim öncesinde Şah Muhammed Rıza Pehlevi yönetimindeki İran, ABD ile öylesine yakın bağlara sahipti ki, ABD’nin 39. Başkanı Jimmy Carter, 1978 yılında eşiyle birlikte Tahran’a girmişti. Ancak bu dostluğun yerini düşmanlığa bırakması uzun sürmedi. 1979’da Şah’ın devrilmesiyle birlikte İran İslam Cumhuriyeti’nin kuruluşu, ABD’nin İran’da “Büyük Şeytan” olarak anılmasına yol açtı. Bu durum, ilişkilerin o kadar gerginleşmesine sebep oldu ki 2002 yılında ABD Başkanı George W. Bush, İran’ı “şer ekseni” olarak tanımladığı ülkeler arasında göstermiştir.

Günümüzdeki pek çok sorun, 1953 yılına dayanan bir darbe girişimiyle kök salmıştır. İran, zengin petrol kaynaklarıyla sanayisi gelişmiş ve enerjiye ihtiyaç duyan Batılı ülkeler için stratejik bir ülke konumundaydı. İngiltere, bu petrol yatakları üzerinde 1951 yılına kadar tekeldi ve İran halkının bu konu hakkındaki düşünceleri Londra için fazla önemli değildi. Ancak bu durum, 28 Nisan 1951’de Muhammed Musaddık’ın İran Başbakanı olmasıyla değişti. Musaddık, İngilizlerin İran’a ait petrol kaynaklarını kendi mülkleri gibi kullanmasından rahatsızdı ve göreve geldikten kısa bir süre sonra, İran’daki İngiliz petrol altyapısını millileştirdi.

İngiltere, Musaddık’ın bu eylemine sert bir karşılık vermeye karar verdi. İran Başbakanı ile ortak bir anlaşma yapamayacağını anlayan Londra, ABD’deki Eisenhower yönetimini ve CIA’yı darbe planı yapmaya ve uygulamaya ikna etti. Kısa süre içinde Musaddık’a karşı yapılan darbe girişiminin ilk adımları atıldı, ancak ilk deneme başarısızlıkla sonuçlandı ve Şah, öfkeli protestolarla karşılaşarak İran’dan ayrılmak zorunda kaldı. Fakat ABD ve İngiltere’nin ikinci darbe girişimi başarılı oldu ve Musaddık görevden alındı. Şah, ülkeye geri döndü ve iktidarını sürdürmek için ABD, İngiliz ve Fransız petrol şirketlerine İran petrol endüstrisinin yüzde 40’lık payını 25 yıl boyunca vermeyi kabul etti. Bu aşamadan sonra İran Şahı, ABD için stratejik bir müttefik haline geldi. Sovyetler Birliği sınırında petrol açısından zengin bir ülkenin Soğuk Savaş döneminde ABD yanında bulunması; Washington’un enerji güvenliğini artıracak ve Sovyetler Birliği’nin Orta Doğu’ya ulaşmasını engelleyecek bir unsur olacaktı.