Geçmişte, dünya enerji dengelerindeki değişimleri ve Türkiye’nin bu alandaki olanaklarını tartışmaya başladığımızda, sık sık bir temkinli sessizlikle karşılaşıyorduk. O dönemde Ulusal Kanal’da yayınlanan “Biz Yaparız” programında bu konuları gündeme almak, ülkemizin geleceği için bir sorumluluk paylaşımının bir yolu olarak görülüyordu. Bugün, TENMAK ile Copenhagen Atomics arasında imzalanan iş birliği anlaşması ile Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar’ın bu konuya olan ilgisi, artık bu meselenin somut bir temeli olduğunu ortaya koymaktadır. Bu yazımızda, Türkiye’nin toryum ve Küçük Modüler Reaktör (Small Modular Reactors-SMR) potansiyelini; bilimin gerektirdiği sorumluluk, vatanseverliğin gerektirdiği sabır ve halkımıza karşı duyduğumuz vicdani sorumlulukla, savunma sanayisi perspektifinden detaylı bir şekilde ele alacağız.

TÜRK SAVUNMA SANAYİSİNİN ENERJİ OMURGASI

Küresel enerji politikaları, fosil yakıtların tükenme eğilimi ve jeopolitik krizlerin yarattığı arz güvenliği sorunları çerçevesinde önemli bir paradigma değişimi yaşamaktadır. Rüzgâr ve güneş gibi yenilenebilir enerji kaynakları önemlidir, fakat modern sanayi toplumlarının ve özellikle de stratejik altyapıların ihtiyaç duyduğu sürekli “baz yük” enerjisini tek başına tam olarak sağlayamamaktadırlar. Bu yapısal zorunluluk nükleer enerjiyi yeniden gündemimize taşımıştır.

Türkiye son yirmi yıl içinde jeopolitik zorunluluklar ve stratejik bağımsızlık kaygıları doğrultusunda geliştirdiği savunma sanayisinde önemli bir büyüme aşamasına geçmiştir. Sektörün 2025 yılı itibarıyla 10 milyar doları aşan ihracat rakamları ve rekor düzeydeki Ar-Ge yatırımları, ürün ve teknoloji geliştirmek konusunda ne kadar ilerlediğimizin bir göstergesidir. Ancak bu büyük endüstriyel kapasite, kompozit üretim fırınları, rüzgâr tünelleri, süper bilgisayar modelleme merkezleri ve ağır mühimmat hatları gibi yüksek enerji tüketen altyapıların elektrik ve termal enerji ihtiyaçlarını olağanüstü seviyelere yükseltmiştir.

Sektörün enerji tüketimi hakkında rakamlarla konuşmak, konunun ciddiyetini anlamak için oldukça önemlidir. ASELSAN’ın tesislerinde yıllık elektrik tüketimi 120 milyon kWh (120 bin MWh) düzeyindedir. TUSAŞ’ın Ankara Kahramankazan yerleşkesindeki ağır sanayi işlemlerinin bu rakamı oldukça aşmasının yanı sıra, MKE ve ROKETSAN gibi kuruluşların elektrokimyasal süreçlerinin de benzer bir yoğunluğu gerektirdiği açıktır. Türk Savunma Sanayisinin toplam elektrik tüketiminin yıllık 1,5 ile 2 terawatt-saat (TWh) arasında olduğu hesaplanmaktadır. Geleneksel yöntemlerle, ulusal enerji şebekesinden sağlanan bu enerjinin, savaş, asimetrik çatışmalar, siber saldırılar veya elektromanyetik darbeler (EMP) gibi durumlarda telafi edilemez riskler taşıdığı unutulmamalıdır. Bu açığı kapatmanın yegâne yolu, “ada modunda” bağımsız çalışan “mikroşebekeler” inşa etmektir. Bu mikroşebekenin kalbi ise mutlaka toryum yakıtlı SMR teknolojisi olmalıdır.

JEOLOJİK BİR MİRAS OLAN TÜRKİYE’NİN TORYUM ZENGİNLİĞİ

Toryum (Th), doğada uranyumdan daha fazla bulunan, kendi başına nükleer silah üretimine uygun olmayan, uzun ömürlü ve radyoaktif atık üretimi oldukça düşük olan stratejik bir madde niteliğindedir. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) verilerine göre, dünya genelindeki tespit edilebilir toryum rezervi 6,3 milyon tonun üzerindedir. Türkiye, bu önemli elemana sahip ülkeler arasında Hindistan ve Brezilya ile birlikte en zengin yatakları bulunduran ülkelerden biridir.

Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA) verilerine göre, Türkiye’nin Eskişehir-Sivrihisar (Kızılcaören) bölgesindeki görünür rezervi yaklaşık 380 bin ton civarındadır. Ancak, Prof. Dr. Engin Arık ve Nobel ödüllü İtalyan fizikçi Prof. Carlo Rubbia’nın daha geniş çaplı jeolojik öngörülerine göre, Malatya ve Isparta gibi potansiyel havzaların da eklenmesiyle birlikte Türkiye’nin toplam toryum rezervinin 800 bin ile 880 bin ton arasında olduğu, yani dünya rezervinin yaklaşık yüzde 20’sini oluşturduğu bildirilmektedir. Yalnızca Isparta-Aksu bölgesindeki 20 bin tonluk rezerv bile, yüksek verimli yeni nesil reaktörlerde kullanıldığında Türkiye’nin elektrik ihtiyacını onlarca yıl boyunca karşılayacak bir potansiyele sahiptir. Bu toprakların altındaki bu zenginlik, bir lütuf olmaktan ziyade, onu işleyebilecek bilimsel iradeyi göstermemiz için bize verilmiş bir sorumluluktur.

BİLİMSEL MEKANİZMA VE HIZLANDIRICI SÜRÜMLÜ SİSTEMLER

Toryumun enerji kaynağı olarak kullanılabilmesi, Uranyum-235 gibi doğrudan bölünebilen bir yakıtın yakılmasından daha karmaşık bir fiziksel altyapı gerektirmektedir. Toryum-232 “doğurgan” bir elementtir. Reaktörün kalbinde bir nötron alarak Toryum-233’e, ardından beta bozunumu ile protaktinyum-233’e, son olarak yine bir beta bozunumu ile Bölünebilir (fissile) Uranyum-233’e dönüşümünü gerçekleştirir.

İşte bu dönüşüm sürecinin Türkiye’deki en büyük öncüsü, merhum Prof. Dr. Engin Arık ve ekibiydi. Arık hocamızın liderliğindeki “Hızlandırıcı Sürümlü Sistemler” (HSS) modeli, Nobel ödüllü Carlo Rubbia tarafından “Enerji Yükselteci” olarak tasarlanmıştı. Bu sistemde, güçlü bir parçacık hızlandırıcısından elde edilen proton demeti, reaktörün merkezindeki ağır bir metal hedefe çarptırılarak yoğun bir nötron akışının üretilmesine olanak tanır ve sistemin nötron kaynağına dönüşmesi sağlanmaktadır. Sistemin en yenilikçi yönü, reaktörün fiziksel olarak “kritik-altı” (sub-critical) seviyede tasarlanmış olmasıdır. Acil bir durumda hızlandırıcının elektriği kesildiği anda proton demeti durur, nötron kaynağı kesilir ve fisyon reaksiyonu milisaniyeler içinde kendiliğinden sonlanır. Bu fiziksel pasif güvenlik mekanizması, geleneksel reaktörlerdeki erime kazalarını teorik olarak imkânsız hale getirir.

ISPARTA’DAKİ KARANLIK GÖLGE VE BİLİMSEL VASİYET

Bu satırları yazarken içimiz buruk, vicdanımız ise mahcup. Zira Prof. Dr. Engin Arık ve ekibinin 30 Kasım 2007 akşamı Isparta’ya giderken geçirdiği şüpheli uçak kazası, Türkiye’nin toryum ve HSS projelerini uzun bir süre askıya almış, bu toprakların bilimsel atılımını acı bir şekilde durdurmuştur. Arık hocamız, Türkiye’de toryumu Uranyum-233’e dönüştürebilen ve bu öngörüleri somut projelere dönüştürebilen ender bilim insanlarımızdan biriydi.

Kazanın ardından eşi Prof. Dr. Metin Arık’ın yaptığı açıklamalar ve WikiLeaks belgelerinde yer alan bilgiler, yaşanan olayın ardında sabotaj ihtimali olduğuna dair kaygıları ortaya koymuş ve Türkiye’nin nükleer güç olmasını istemeyen emperyalist güçlerin etkisini gündeme getirmiştir. “Engin’in bu teknolojiye ulaşmış olması nedeniyle hedef alındığına inanıyorum” diyen Metin Arık Hocamızın bu açıklaması, yıllar geçse de kulağımızda yankı yapmaktadır. Bu dosya, Kaşif Kozinoğlu, Uğur Mumcu ve Muhsin